Spanningsboog: de driver van je verhaal
Even terug naar de basis: wanneer wil een uitgever een boek publiceren (doorgaans, uitzonderingen daargelaten)? Als mensen het boek willen kopen. En wanneer willen ze het kopen? Als ze het een leuk verhaal vinden, dat leuk blijft tot de laatste pagina. En waarom vinden ze het leuk? Omdat ze willen weten hoe het afloopt.
Zie hier waarom álle fictie een spanningsboog nodig heeft. Die spanningsboog is in een kinderboek anders dan in een romantisch verhaal, weer anders in een historisch verhaal en nog weer anders in een thriller. Maar een spanningsboog is er altijd.
Wanneer is een verhaal spannend? Daarvoor hoeft je verhaal eigenlijk maar aan drie randvoorwaarden te voldoen.
Naar het onbekende (1)
Ten eerste moet het onbekend zijn hoe het afloopt. Het is net als bij een voetbalwedstrijd: als de uitslag al bekend is, is er weinig meer aan. Natuurlijk, je kunt het spel van jouw club en dat van de tegenstander gaan analyseren, en daar steek je vast iets van op. Maar spannend… nee.
What’s in the game? (2)
Ten tweede moet er iets op het spel staan. Stel je voor ik schrijf een verhaal waarin Eduardo een keuze moet maken tussen het koken van een vegetarische prak of een aardappelen-groenten-vlees. Eduardo kiest na lang wikken en wegen, kookt z’n gerecht, eet het op en wast z’n bordje af. Klaar.
Een ander voorbeeld: De film Groundhog Day (Harold Ramis, 1993) gaat over weerman Phil Connors (Bill Murray) die zichzelf eigenlijk te goed vindt voor het presenteren van het weer, en al helemaal om verslag te doen van de jaarlijkse Groundhog day, een feest op 2 februari in het dorp Punxsutawney. Maar zijn baas wil dat hij gaat, dus Phil gaat, loopt een vervelende oude bekende tegen het lijf, zeikt zijn cameraman en producer af, doet inspiratieloos verslag van het feest waarin een marmot voorspelt hoe lang de winter nog duurt (toegegeven, het is een feest van niks; we snappen dat Phil niet blij wordt van dit verplichte nummer) en omdat het die avond gaat sneeuwen moet Phil nog een nacht zijn heil zoeken in het plaatselijke hotel.
Ik zit niet te tollen op m’n stoel. Jij wel?
Dit zijn verhalen waar niets op het spel staat. Eduardo gaat morgen weer iets koken, Phil gaat verder met de zo door hem gehate sleur van het weermannenbestaan.
Maar dan deze: Eduardo heeft na lang aarzelen zijn collega Martine te eten gevraagd op wie hij al maanden een oogje heeft. Hij is zelf flexitariër, en weet dat Martine vaak vlees eet. Maar vlees bereiden, daar is hij onzeker over. Liever maakt hij een rendang met jackfruit en rijst. Daar kan hij indruk mee maken, weet hij uit eerdere etentjes met goede vrienden. Aan de andere kant… een bavette, in de oven gegaard… dat kan ook ook wel werken. Als hij dat maar kan bereiden! En bovendien: voor jackfruit heeft hij verse gember nodig en dat ligt niet in de koelkast. Deze maaltijd, daar komt het op aan. In gedachte ziet hij allerlei amoureuze taferelen voor zich bij het dessert.
De eerste keuze is alledaags: we maken aan de lopende band dat soort keuzes in ons leven, en met die van Eduardo hoeft een schrijver me echt niet lastig te vallen. De tweede is interessant, omdat bavette/jackfruit nu iets op het spel heeft staan. Nog spannender wordt het als het amoureuze deel van levensbelang wordt, wat zomaar zou kunnen in een James Bond-achtig verhaal. Noodzakelijk is dat niet: ook in een romcom of in een drama kan bavette-of-jackfruit je op het puntje van de stoel krijgen.
Zo ook in Groundhog Day: de weersvoorspelling van het knaagdier is in alle opzichten saai en treurig, maar op 3 februari wordt Phil wakker en dan blijkt het voor iedereen 2 februari te zijn. Dit is het moment (je bent dan ongeveer 20 minuten onderweg) waarop blijkt dat er deze keer iets op het spel staat op marmottendag. Hij moet, nu hij op een of andere manier verzeild geraakt is in een time loop opnieuw verslag doen van het feest. En de dag erna is het weer 2 februari, enzovoort. Ook hier: nu wordt het interessant. Phil moet de meest vreselijke dag in zijn leven eindeloos herhalen, zonder ouder te worden. Een soort hel op aarde. Dat is wel apart.
Hulp zoeken is lastig, als voor jou dezelfde dag telkens opnieuw begint. Al snel denkt iedereen dat je gek bent. Maar niet getreurd: na vandaag kun je gewoon geen hulp meer zoeken. Je krijgt alle kansen om fouten te maken.
Iets vergelijkbaars aan spanningsboog zien we in film terug in The edge of tomorrow (2014) met Tom Cruise en Emily Blunt of op papier in The first fifteen lives of Harry August (2014) van Claire North.
Heb je je lezer aan boord? (3)
Ten derde moet het de lezer iets doen. Spionnagetaferelen rond een maaltijd zal niet iedereen aanspreken, maar het moet in elk geval belangrijk genoeg zijn voor het verhaal dat de lezer wel nieuwsgierig is voor de afloop van het kokkerellen. Het moet, kortom, de lezer raken.
Wanneer doet het de lezer iets? Als wat je vertelt een emotie aanprikt waar de lezer zich iets bij voor kan stellen. De Eduardo die zijn prakje opwarmt in de magnetron is op z’n best zelf verveeld. Wat ánders kan dat oproepen dan een gevoel van verveling? Eduardo op het liefdespad raakt bij de meeste mensen wel een snaar. Iedereen heeft zichzelf weleens uitgesloofd voor een date, of kent mensen die dat hebben gedaan.
Groundhog Day speelt met dit criterium: aanvankelijk heb je als kijker weinig compassie met Phil. Het is gewoon een ontzettend verwaande vent voor wie alles blasé is. Regisseur Ramis bouwt de spanning op doordat Phil, in alle initiatieven die hij ontplooit om maar uit de time loop te geraken, steeds minder arrogant wordt en je steeds meer empathie voor hem gaat voelen.
Drijfveren als driver
Deze drie ingrediënten zijn voorwaarden om een spanningsboog te creëren. Ze vormen de snelweg waardoor de lezer vaart wil maken.
Eh… maar waarmee maken ze vaart dan? Waaruit bestaat hun bolide? Verreweg de meeste verhalen gaan over een hoofdpersoon (meestal een mens, maar een dier of iets anders kan ook) of hoofdpersonen, die een verlangen hebben, zonder dat dat verlangen zomaar bevredigd worden. Er staat iets in de weg om het verlangde te verkrijgen. Het verlangen wordt aan het begin van het verhaal uiteengezet. Dat zet de hoofdpersoon aan tot actie, en gaandeweg het verhaal wordt het de lezer duidelijk dat het nog niet zo makkelijk is om het verlangde te verkrijgen.
Een paar voorbeelden: Eduardo verlangt Martine, en dat verlangen drijft hem. Hij wil een lekkere maaltijd bereiden om indruk te maken op haar. En let op: dit verlangen voldoet aan de drie voorwaarden. We weten niet of het hem gaat lukken, er staat iets op het spel en we kunnen ons alles voorstellen bij een collega die aanbeden wordt. Phil uit Groundhog Day wil weg uit zijn time loop. Hij wil zijn oude, egoïstische en sarcastische leventje terug.
En dan: Harry Potter van J.K. Rowling. Het eerste hoofdstuk wordt gedragen door het verlangen naar liefde en aandacht. Hij zit al jaren in de trapkast, zijn oom en tante behandelen hem slecht, zijn neef is nog erger en hij mist zijn ouders, hoewel hij die nooit gekend heeft. Zodra hij ontdekt dat hij in een andere wereld in hoog aanzien staat, wordt die liefde en aandacht weliswaar deels ingelost doordat hij die als de overduidelijke tegenstander van Voldemort wel krijgt van zijn vrienden en beroemde tovenaars, maar wel ten koste van een prijs (en van de vraag die de lezer gedurende alle delen blijft bezighouden): wie is hij, dat hij als baby de meest beruchte tovenaar allertijden kon weerstaan? En klaar is Rowling. Harry kan op zoek naar het geheim rond zijn persoon. En de lezer zoekt mee.
(Het verhaal van ‘de uitverkorene’ of zoals ze in het Engels zo mooi zeggen ‘the chosen one’ is heel vaak met succes neergezet. We vinden dat doorgaans een heel mooi vertrekpunt voor een avontuur)
Een ander voorbeeld: The Foundation van Isaac Asimov. Onderhoudend verfilmd op Apple TV, als boekenreeks alweer zeventig jaar oud en een absolute klassieker in de science fiction. Wat is het verlangde? Wetenschapper Hari Seldon wordt in het eerste hoofdstuk voor het gerecht gedaagd omdat hij voorspelt dat de mensheid ten onder zal gaan in 10.000 jaar aan barbarij. Maar, zo zegt hij, dat is geen vaag kristallen-bol-geleuter… het is zijn wetenschappelijke analyse die heeft aangetoond dat dit zonder ontkomen gaat gebeuren. Tijdens de rechtszaak zegt Seldon dat hij die periode wil bekorten tot 1.000 jaar door een encyclopedie te laten schrijven van alle kennis die de mensheid heeft.
En klaar is Asimov. Gaat dat lukken? (Als lezer kom je er al snel achter dat de encyclopedie een afleidingsmanoeuvre is om te zorgen dat de galactische keizer over het hoofd ziet dat Seldon’s werkelijke reden is om het krakkemikkige keizerrijk te vervangen door een nieuw samenwerkingsverband tussen 25 miljoen werelden. Op het moment dat je dat weet, heb je al zoveel sympathie voor Seldon, dat je de galactische keizer het liefst vandaag nog z’n biezen ziet pakken.) Die vraag wordt pas ergens gedurende deel twee vervangen door de vraag of Seldon inderdaad de toekomst kon voorspellen, en hoe hij dat voor elkaar heeft gekregen.
Maak het moeilijk!
Zo’n verlangen, dat mag niet te makkelijk zijn. Edouardo verlangt ook als hij besluit tot zijn dagelijkse vegetarische prak wel degelijk iets, namelijk een bordje eten. Phil uit Groundhog Day verlangt in het begin ook iets: namelijk dat hij weg kan uit Punxsutawney en zijn collega’s die hij niet kan luchten. Het wordt pas een verhaal als iets dat verlangde in de weg staat. Dan moet de protagonist in actie komen om zijn verlangen te verwezenlijken. En als je dat goed weet te ontwerpen, heb je alles om een verhaal spanning te geven.
De cruciale scene in Harry Potter and the philosopher’s stone: Harry voelt zich voor het eerst gezien.